گفتمان سی ساله‌ی منتسب به نظام و گروه‌ها و جناح‌های مختلف در داخل آن آنقدر چرخش های بی‌بدیل داشته که در این مدت سی ساله بسیاری از مفاهیم را با معنای ثابت جهانی، بی ‌معنا کرده ایم. مفاهیمی مثل راست و چپ ، لیبرال یا سوسیال، لاییک و سکولار، محافظه کار و اصلاح طلب، انقلابی یا ضد انقلاب، دموکراسی یا مردم سالاری، حتی عدالت و آزادی همگی در این چرخش‌های گفتمانی ما نقش مفهومی خود را از دست داده اند و تبدیل به اسامی یا برچسب‌هایی شده اند که هویتی به جز ماهیت مفهومی را به تصویر می کشند. در این سی سال عادت کرده‌ایم به این معناگریزی از مفاهیم و یاد گرفته‌ایم که هر مفهوم در گفتمانهای روزانه می‌تواند چند صورت داشته باشد و چند محتوا.

اما در کنار این مفاهیم که امروز بیشتر به نامهایی یا نقاب‌هایی می مانند، مفاهیمی بوده‌اند که تا به حال دستانمان به آنها نرسیده بود. البته این بدان معنی نیست که این مفاهیم دارای ماهیتی دقیق بوده اند. انقلاب اسلامی سال ۵۷ با داشتن یک پشتوانه مردمی و رهبری‌ای دینی، خیل عظیمی از مفاهیم انسانی - اسلامی را با خود به همراه آورد. مفاهیمی مثل جهاد در مقابل جنگ، شهادت در مقابل مرگ، شیعه علوی در مقابل شیعه صفوی، اسلام ناب محمدی در برابر اسلام آمریکایی، جمهوری اسلامی در برابر جمهوری دموکراتیک دینی و بی شمار مفاهیمی که در کنار اسطوره‌های جدیدی چون یاسر و سلمان و ابوذر، سمیه و عمار و … در جامعه معنا می‌یافت . اسطوره‌های ما اسطوره‌های انقلابی شده بودند. نهضتی که اسلامی بود و اسطوره‌هایش مدافعان این اسلام بودند که تا پای جان قرار بود از آن دفاع کنند.

این مفاهیم را نمی‌توان از مفاهیم رایج چپ جهانی دور دید. انقلاب فرانسه که ده سال از آن می گذشت، شیلی و کوبا و الجزیره، پارادایس های انقلابیون مذهبی و غیر مذهبی آن روزها، همه نشان از آن داشت که قرار است اسلام آن روز، اسلام ضعفا و پابرهنگان باشد، و جنگ آن روز جنگ کوخ نشینان برعلیه کاخ نشینان شد. مفاهیم سوسیالیستی یا عدالت طلبانه ای که یک انقلاب با توده های پراکنده و مستضعف، نیاز داشت. توده هایی که انقلاب روستا علیه شهر را به راه انداخته بودند و زمانه ای که گفتمان چپ را حاکم کرده بود و از دل انقلابیون آن زمان این سوسیالیسم اسلامی بود که قد علم کرد. اصلاح طلبان امروز، یا همان انقلابیون دیروز، همان چپ های اقتصادی و سیاسی آن دورانند که از پس تاریخ و تجربه، فربه تر شده اند و نگاهشان به مسائل، متفاوت و جهانی‌تر شده است.

در دوران بعد از جنگ و سازندگی نیز همچنان استیلای گفتمان ضد آمریکایی و ضد سرمایه داری را در گفتمان همین گروه می دیدیم. به عنوان مثال انجمن های اسلامی دانشگاه ها که اتفاقا در آن سالها بسیار فعال و پویا بودند، استفاده کنندگان  از همین گفتمان بر علیه دولت وقت بودند. آنقدر که علم شدن انجمن های اسلامی دانشجویی (پیام دانشجو ) در مقابل انجمن دانشجویان، با مسئولیت یکی از رنگ عوض کردگان این دوران، توسط حاکمیت، قرار بود تا اندازه ای این قدرت دانشجویی را خنثی کند. همه این ها تا دوم خرداد ۷۶ ادامه داشت. بعد از دوم خرداد هجمه مفاهیم جدید به مفاهیم قدیمی و متعلق به دهه پنجاه و شصت ، عاملی شد که اصلاح طلبان و حتی جنبش دانشجویی، مفاهیمی را به عاریت بگیرند که خلا آن را در گفتمان آن روزها بیشتر دیده بودند. فضای بسته آن روزها آزادی را می طلبید، هرچند که بی عدالتی مشکلی بود که نطفه اش در آن روزگار بسته شد و بعدترها خود را نمایان ساخت. غفلت از مفاهیم گذشته عده‌ای را که همیشه به دنبال دستیابی به آن مفاهیم بودند فعال کرد. گروهی که از این غفلت بر کوسن این مفاهیم نشستند و عنانش را در دست گرفتند و در خرداد ۸۴ با کمک همان مفاهیم قدیمی خود را در جامعه مستقر ساختند.

اما آنچه این روزها اتفاق افتاد، رجوع به مفاهیم گذشته بود. مفاهیمی که می توانست در کنار اصلاح طلبی یک ملت، نیاز جامعه ای را پاسخگو باشد. شاید من و امثال من در همان ابتدای امر چندان این رجوع به مذاقمان خوش نیامده باشد، اما قابل انکار نیست که مهمترین اتفاق این روزها باز معنا شدن همان مفاهیم دهه پنجاه است. اما این تغییر و تحولات سی ساله، این راکبان بر مفاهیم، آنقدر آن را دستکاری کردند که امروز تصور می شود یک دکانستراکشن روی مفاهیم انجام می شود. آنقدر که امام، انقلاب، شهید، بسیج، استکبار، مستضعفین، عدالت، آزادی و دیگر مفاهیم به گونه ای دیگرگونه با محتوای فعلیشان - و بدون شک نزدیک‌تر به ماهیت اصلی‌شان -  تفسیر می شوند و به نسل جدید و سبز این روزها منتقل می شوند. بزرگترین اتفاق این روزها بازپس گیری مفاهیم و بازتعریف آنهاست. مفاهیمی که تجربه سی ساله نشان داده است که نمی شود در یک جامعه توده ای و پراکنده هنوز از آنها غافل و دور شد.

در میانه اینهمه بازتعریف مفاهیم که تحلیل محتوای تک تک سخنرانی ها و بیانیه ها از دوسوی دعوای فعلی بر آن صحه می گذارند، یک سری مفاهیم ساختگی لوث می شود، یک سری مفاهیم تغییر شکل پیدا می کند و یک بدنه فربه شده تری حاصل می شود که انتخاب جهت ها و روش ها برایشان آگاهانه خواهد بود. مفهومی مثل حجاب هم از این دست است. نوشته ارزشمند مهدی جامی در  سیبستان در این باره بسیار خواندنی است و البته حرف در این باره بسیار است.

به گمانم گفتمان این سی سال و این یک سال گذشته به شدت نیازمند یک تحلیل محتواست. شاخص های چشمگیری دارد و چرخش های اساسی و بزرگی در آن‌ها خودنمایی می کند. این مطالعات است که می تواند آینده را و راه را شفاف تر در مقابل دیدگان قرار دهد.

توضیح درباره عکس: این عکس یکی از رایج ترین عکس ها درباره بازسازی یا دکانستراکشن بود که البته بیشتر ناظر به بازسازی یک سوال (یا همان سوال محوری) است. اما به نظرم جالب آمد.